RUMAH IBADAT: ANTARA HAK BERAGAMA DAN BATAS UNDANG-UNDANG

Pembinaan rumah ibadat jarang sekadar sebuah projek fizikal. Masjid, surau, gereja, kuil atau gurdwara mewakili kepercayaan, identiti serta rasa kebersamaan sesebuah komuniti.

Bagi jemaah, rumah ibadat menyediakan ruang untuk beribadat, pendidikan agama, kegiatan kebajikan serta sokongan kemasyarakatan. Dalam konteks Malaysia, keperluan mewujudkan ruang sedemikian perlu bergerak dalam kerangka Perlembagaan, undang-undang dan pentadbiran yang melindungi kebebasan beragama serta kepentingan awam.

Perkara 11(1) Perlembagaan Persekutuan menjamin hak setiap orang untuk menganut dan mengamalkan agamanya. Perkara 11(3) pula membenarkan kumpulan agama mengurus hal ehwal sendiri, menubuhkan dan menyelenggara institusi bagi tujuan agama atau kebajikan serta memperoleh dan mentadbir harta.

Peruntukan ini menjadi asas Perlembagaan yang penting terhadap kewujudan rumah ibadat di negara ini.

Pada masa sama, kebebasan beragama tidak secara automatik memberikan hak mutlak untuk mendirikan bangunan keagamaan di mana-mana lokasi yang dikehendaki. Perkara 11(5) menjelaskan bahawa kebebasan beragama tetap tertakluk kepada undang-undang umum berkaitan ketenteraman awam, kesihatan awam dan moral.

Oleh itu, pembinaan serta pengoperasian rumah ibadat turut tertakluk kepada dasar guna tanah, kebenaran merancang, syarat pembinaan, piawaian keselamatan serta peraturan lain yang berkuat kuasa.

Perbezaan ini penting untuk difahami. Hak beribadat dan kebenaran membangunkan tanah saling berkait. Namun begitu, kedua-duanya mempunyai kedudukan berbeza dari sudut undang-undang.

Sesebuah komuniti agama mempunyai hak Perlembagaan untuk mengamalkan kepercayaannya tetapi masih perlu memperoleh kelulusan sebelum menukar fungsi rumah kediaman, unit komersial atau tanah yang belum dibangunkan kepada tempat ibadat.

Di Semenanjung Malaysia, kawalan pembangunan secara umumnya dilaksanakan melalui Akta Perancangan Bandar dan Desa 1976, di samping undang-undang kerajaan negeri dan tempatan yang berkaitan. Sabah dan Sarawak pula tertakluk kepada undang-undang tanah dan perancangan masing-masing.

Proses permohonan boleh melibatkan pihak berkuasa negeri, pihak berkuasa tempatan, pejabat tanah, pihak berkuasa agama serta agensi teknikal berkaitan. Antara perkara yang lazim diberi perhatian ialah pengezonan, syarat hak milik tanah, keselamatan struktur, sanitasi, ruang parkir, aliran trafik, kebolehcapaian dan perlindungan kebakaran.

Kawalan sedemikian mempunyai tujuan yang jelas. Sebuah rumah ibadat berskala besar di kawasan kejiranan padat, misalnya, boleh menimbulkan masalah trafik dan keselamatan. Struktur yang dibina tanpa kelulusan pula berpotensi mendedahkan penganut yang hadir kepada risiko kebakaran atau kelemahan struktur.

Perancangan yang tersusun juga penting bagi memastikan kawasan kediaman baharu menyediakan tapak sesuai untuk kemudahan komuniti, termasuk rumah ibadat.

TATKALA PENTADBIRAN MENJADI PUNCA PERTIKAIAN

Cabaran mula timbul apabila peraturan dilaksanakan secara tidak konsisten, prosedur kurang jelas atau keputusan pihak berkuasa dilihat dipengaruhi prejudis agama.

Jika satu komuniti memperoleh kelulusan atau bantuan dengan lancar, sedangkan komuniti lain berdepan kelewatan berpanjangan atau syarat tambahan yang sukar dijelaskan, undang-undang perancangan boleh dilihat sebagai alat pengecualian.

Persepsi sedemikian berupaya menghakis kepercayaan terhadap institusi awam. Pertikaian yang asalnya bersifat pentadbiran akhirnya boleh berkembang menjadi kontroversi antara agama.

Penyelesaiannya terletak pada pentadbiran yang lebih adil dan telus, bukannya penghapusan peraturan.

Pihak berkuasa sewajarnya menyediakan kriteria permohonan yang jelas, senarai dokumen diperlukan, jangka masa pemprosesan serta alasan yang munasabah bagi setiap kelulusan atau penolakan.

Pemohon juga perlu diberikan ruang mencukupi untuk membetulkan kekurangan dalam permohonan atau mengemukakan rayuan terhadap sesuatu keputusan.

Kes yang mempunyai keadaan setanding wajar menerima layanan setara. Jika terdapat perbezaan berdasarkan lokasi, skala pembangunan atau faktor keselamatan, alasannya perlu dihuraikan secara objektif dan dapat dipertanggungjawabkan.

Pada masa sama, organisasi keagamaan turut memikul tanggungjawab untuk mematuhi proses yang ditetapkan.

Sebahagian pertikaian tercetus apabila premis terlebih dahulu diduduki atau diubah suai sebelum kelulusan diperoleh. Pemimpin komuniti sewajarnya menyemak status tanah, mendapatkan pandangan pihak berkuasa dan menilai isu trafik, bunyi serta kesan terhadap kejiranan sebelum kutipan dana atau kerja pembinaan dimulakan.

Hak yang dijamin Perlembagaan Persekutuan perlu bergerak seiring dengan tanggungjawab mematuhi peraturan keselamatan dan perancangan yang sah.

PERANCANGAN PERLU BERMULA LEBIH AWAL

Rundingan awal antara pihak berkuasa tempatan, pemaju dan komuniti agama semakin penting seiring perkembangan bandar dan pembukaan kawasan penempatan baharu.

Keperluan rumah ibadat seharusnya dipertimbangkan sejak peringkat perancangan sesebuah bandar atau kawasan kediaman dan bukan hanya selepas tanah menjadi semakin terhad sehingga komuniti terpaksa bersaing mendapatkan tapak yang kurang sesuai.

Maklumat demografi yang boleh dipercayai boleh membantu proses ini. Bagaimanapun, jumlah penganut semata-mata tidak sewajarnya menjadi ukuran tunggal bagi menentukan sama ada sesebuah komuniti minoriti layak memperoleh akses munasabah kepada kemudahan ibadat.

Dalam isu sebegini, bantahan awam juga perlu dinilai secara berhati-hati.

Penduduk mempunyai hak menyuarakan kebimbangan mengenai kesesakan trafik, bunyi, keselamatan atau kesan terhadap alam sekitar. Semua itu merupakan pertimbangan perancangan yang sah apabila disokong alasan dan bukti.

Sebaliknya, rasa kurang selesa semata-mata terhadap kehadiran agama lain tidak seharusnya diberikan kedudukan yang sama dengan bantahan berasaskan pertimbangan perancangan.

Dalam sebuah negara demokrasi berperlembagaan, kepelbagaian agama merupakan sebahagian daripada realiti masyarakat yang perlu diurus melalui undang-undang secara adil, jangan sesekali melalui sentimen.

RUANG IBADAT, RUANG MASYARAKAT

Rumah ibadat wajar dilihat melangkaui fungsinya sebagai ruang ritual.

Jika dirancang dan diurus dengan baik, institusi agama mampu menjadi pusat kebajikan, pendidikan, bantuan bencana dan sokongan sosial. Dalam keadaan tertentu, ia turut boleh menjadi jambatan yang memperkukuh hubungan antara masyarakat.

Atas sebab itu, Malaysia perlu mengimbangi dua prinsip besar.

Komuniti agama memerlukan ruang yang bermakna untuk mengamalkan kepercayaan masing-masing. Negara pula bertanggungjawab mengawal pembangunan bagi memastikan keselamatan, keharmonian kejiranan dan kepentingan bersama terus terpelihara.

Keseimbangan ini hanya akan mendapat kepercayaan masyarakat selepas undang-undang dilaksanakan secara sah, konsisten dan tanpa diskriminasi.

Kebebasan beragama tetap perlu berjalan seiring dengan peraturan pembangunan dan guna tanah. Dalam masa sama, peraturan tersebut tidak seharusnya dilaksanakan sehingga hak beragama kehilangan maknanya.

Di situlah terletaknya salah satu ukuran kematangan Malaysia sebagai sebuah negara demokrasi dan berpayungkan perlembagaan yakni keupayaan mempertahankan kedua-dua prinsip tersebut secara serentak, adil dan berhemah. — AlHijrah Online

Dr. Mohd Nazmi bin Mohd Kahalli @ Sami ialah Pensyarah PTFT di Akademi Pengajian Islam Kontemporari, Universiti Teknologi MARA (UiTM) Cawangan Sabah, Kampus Kota Kinabalu.